انحصار تولید زغال سنگ در 5 استان کشور

صنعت زغال‌ سنگ ایران، به ‌عنوان تأمین ‌کننده کلیدی کک متالورژی در زنجیره تولید فولاد، در سال ۱۴۰۳ کارنامه تولیدی متمرکزی را به ثبت رسانده است. بر اساس آخرین داده‌های عملکردی وزارت صمت، استخراج کل زغال ‌سنگ کشور به مرز ۳ میلیون و ۵۹۶ هزار تن رسیده است؛ عددی که بیش از هر چیز بر «تمرکز جغرافیایی شدید» معادن فعال صحه می ‌گذارد.

خراسان جنوبی؛ پیشران تولید با سهمی فراتر از ۵۰ درصد

نکته قابل ‌تأمل در گزارش آماری سال ۱۴۰۳، فاصله معنادار میان استان ‌های پیشرو و سایر مناطق است. خراسان جنوبی با استخراج ۱ میلیون و ۹۹۸ هزار تن زغال ‌سنگ، نیمی از سهم تولید ملی را از آن خود کرده است. این استان که به مدد پهنه‌ های غنی «طبس» در جایگاه نخست تکیه زده، نشان می ‌دهد که قلب تپنده استخراج زغال ‌سنگ ایران به سمت شرق کشور متمایل شده است.

رتبه ‌بندی استخراج در سایر قطب ‌های معدنی

پس از خراسان جنوبی، کرمان به‌ عنوان یکی از با سابقه ‌ترین مناطق معدن ‌کاری ایران، با تولید ۷۲۲ هزار تنی در جایگاه دوم ایستاده است. جایگاه‌ های سوم تا پنجم نیز به ترتیب در اختیار مازندران (۳۴۳ هزار تن)، سمنان (۲۶۹ هزار تن) و گلستان (۲۲۱ هزار تن) قرار دارد. این پنج استان در مجموع، بخش اعظم نیاز صنایع بالادستی کشور به زغال‌ سنگ را تأمین می‌کنند.

خاموشی استخراج در ۲۲ استان؛ زنگ خطری برای آمایش سرزمین؟

در سوی دیگر این گزارش، آمارهای حاشیه ‌ای بیانگر شکافی عمیق است. استان ‌هایی مانند یزد، خراسان رضوی، آذربایجان شرقی و اصفهان در رده ‌های بعدی تولید قرار گرفته‌اند که سهم هر کدام در قیاس با استان‌ های برتر، ناچیز است. در همین حال، ثبت عدد «صفر» برای ۲۲ استان کشور در کارنامه استخراج سال ۱۴۰۳، تضاد بزرگی را با ذخایر احتمالی ۱۴ میلیارد تنی ایران نمایان می‌کند.

نگاهی به آینده: فولاد و زغال ‌سنگ

اگرچه سیاست‌ های جهانی به سمت گذار انرژی حرکت می‌کند، اما جایگاه استراتژیک زغال ‌سنگ در صنایع سنگین نظیر تولید فولاد همچنان خلل‌ ناپذیر باقی مانده است. تمرکز شدید استخراج در چند نقطه خاص، علاوه بر مزیت ‌های مقیاس، ریسک ‌های لجستیکی و حمل ‌و نقل را نیز برای کارخانه‌ های کک ‌سازی افزایش می ‌دهد. 

به نظر می ‌رسد آینده این صنعت در ایران بیش از آنکه به توسعه پراکنده وابسته باشد، به بهینه ‌سازی ظرفیت‌ های فعلی در پهنه‌ های شناخته ‌شده و نوسازی زیرساخت ‌های استخراج در مناطق دارای ذخیره، گره خورده است.